Από την ψηφιακή ταυτότητα στο ψηφιακό πορτοφόλι Η νέα ψηφιακή αρχιτεκτονική και το δικαίωμα να μείνουμε εκτός ΜΕΡΟΣ Β΄

Η προαιρετικότητα στην πράξη

Η απαγόρευση δυσμενούς μεταχείρισης, το «δικαίωμα εκτός πορτοφολιού» και το μεγάλο ζητούμενο ενός δικαιώματος εκτός δικτύου

Το δεύτερο μέρος αρχίζει εκεί όπου τελειώνει το πρώτο: στο ζήτημα της ελευθερίας επιλογής. Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1183 δεν ορίζει μόνο ότι η χρήση του EUDI Wallet είναι προαιρετική· απαγορεύει και τη δυσμενή μεταχείριση εκείνων που δεν το χρησιμοποιούν και απαιτεί τη διατήρηση εναλλακτικών τρόπων πρόσβασης. Πρόκειται για μια σημαντική εγγύηση, από την οποία μπορεί να συναχθεί ένας πρώτος πυρήνας «δικαιώματος εκτός πορτοφολιού». Αρκεί όμως αυτό; Εξετάζουμε τη διαφορά ανάμεσα στη νομική και την πραγματική προαιρετικότητα, τον κίνδυνο του έμμεσου ψηφιακού εξαναγκασμού και το κρίσιμο κενό του ευρωπαϊκού πλαισίου: άλλο δικαίωμα χωρίς Wallet και άλλο δικαίωμα χωρίς υποχρεωτική ένταξη σε οποιοδήποτε ψηφιακό σύστημα ταυτοποίησης. Εκεί βρίσκεται, κατά τη γνώμη μας, η μεγάλη θεσμική διεκδίκηση της επόμενης ημέρας.

Στο πρώτο μέρος είδαμε ότι το 2026 αποτελεί έτος καμπής. Η μετάβαση από την ψηφιακή ταυτότητα στο Ευρωπαϊκό Πορτοφόλι Ψηφιακής Ταυτότητας (EUDI Wallet) δεν είναι απλώς μια ακόμη τεχνολογική αναβάθμιση. Μεταβάλλεται σταδιακά ο ίδιος ο τρόπος με τον οποίο ο πολίτης θα αποδεικνύει στον ψηφιακό κόσμο ποιος είναι, ποια ιδιότητα διαθέτει και τι δικαιούται.

Και ακριβώς εδώ ανακύπτει το επόμενο και ίσως σημαντικότερο ερώτημα: Τι θα συμβεί σε εκείνον που δεν θέλει να χρησιμοποιήσει το ψηφιακό πορτοφόλι; Θα εξακολουθεί να έχει πραγματικά ισότιμη πρόσβαση στις δημόσιες υπηρεσίες, στην εργασία και στις καθημερινές συναλλαγές; Ή μήπως η «προαιρετικότητα» θα υπάρχει μόνο στα χαρτιά;

1. Η Ευρώπη δεν κατοχυρώνει μόνο την προαιρετικότητα

Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1183 περιέχει μια διάταξη που αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τη συζήτηση αυτή. Σύμφωνα με το άρθρο 5α παρ. 15, η χρήση του Ευρωπαϊκού Πορτοφολιού Ψηφιακής Ταυτότητας είναι προαιρετική. Ο Κανονισμός όμως δεν σταματά εκεί. Προβλέπει ότι όσοι δεν χρησιμοποιούν το Wallet δεν πρέπει να περιορίζονται ή να υφίστανται δυσμενή μεταχείριση ως προς την πρόσβασή τους σε δημόσιες και ιδιωτικές υπηρεσίες, στην αγορά εργασίας και στην άσκηση επιχειρηματικής δραστηριότητας. Παράλληλα, πρέπει να παραμένει δυνατή η πρόσβαση στις δημόσιες και ιδιωτικές υπηρεσίες με άλλα υφιστάμενα μέσα ταυτοποίησης και αυθεντικοποίησης.

Η διάκριση είναι καθοριστική. Άλλο είναι να λέει ο νομοθέτης: «Δεν είσαι υποχρεωμένος να χρησιμοποιήσεις το Wallet». Και άλλο να προσθέτει: «Δεν επιτρέπεται να βρεθείς σε δυσμενέστερη θέση επειδή επέλεξες να μην το χρησιμοποιήσεις». Η δεύτερη εγγύηση δίνει πραγματικό περιεχόμενο στην πρώτη.

Και η σχετική αιτιολογική σκέψη του Κανονισμού ενισχύει αυτή την ανάγνωση: τα κράτη μέλη δεν πρέπει, άμεσα ή έμμεσα, να περιορίζουν την πρόσβαση σε δημόσιες ή ιδιωτικές υπηρεσίες όσων δεν επιλέγουν το Wallet και πρέπει να προβλέπονται κατάλληλες εναλλακτικές λύσεις.

Επομένως, ο ευρωπαϊκός νομοθέτης φαίνεται να αναγνωρίζει κάτι πολύ σημαντικό: Ότι η υποχρεωτικότητα δεν δημιουργείται μόνο με ένα νόμο που διατάσσει τον πολίτη να χρησιμοποιήσει ένα ψηφιακό μέσο. Μπορεί να δημιουργηθεί και εμμέσως, εάν η ζωή χωρίς αυτό καταστεί ουσιωδώς δυσχερέστερη.

2. Πότε η «προαιρετικότητα» γίνεται έμμεσος εξαναγκασμός;

Ας πάρουμε ένα απλό παράδειγμα. Μια δημόσια υπηρεσία ανακοινώνει: «Η χρήση του EUDI Wallet είναι απολύτως προαιρετική». Ο πολίτης που το χρησιμοποιεί ολοκληρώνει μια διοικητική διαδικασία από το σπίτι του μέσα σε δύο λεπτά. Εκείνος που δεν το χρησιμοποιεί πρέπει να κλείσει ραντεβού, να μετακινηθεί σε συγκεκριμένη υπηρεσία, να περιμένει εβδομάδες και να προσκομίσει πρόσθετα δικαιολογητικά. Είναι πράγματι προαιρετικό το Wallet; Τυπικά, ναι. Ουσιαστικά, όμως, αρχίζει να τίθεται διαφορετικό ζήτημα.

Δεν μπορούμε βεβαίως να ισχυριστούμε ότι κάθε διαφορά ευκολίας, χρόνου ή διαδικασίας συνιστά αυτομάτως παραβίαση του Κανονισμού. Αυτό θα πρέπει να κρίνεται κατά περίπτωση. Μπορούμε όμως να πούμε με ασφάλεια ότι, όσο μεγαλύτερη γίνεται η επιβάρυνση του μη χρήστη, τόσο σοβαρότερο γίνεται το ερώτημα εάν βρισκόμαστε πλέον ενώπιον της «δυσμενούς μεταχείρισης» που απαγορεύει το άρθρο 5α παρ. 15.

Στο σημείο αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία η θέση του Ευρωπαίου Επόπτη Προστασίας Δεδομένων (EDPS). Ο EDPS έχει επισημάνει ότι η απόλαυση δικαιωμάτων και η πρόσβαση σε δημόσιες υπηρεσίες, εργασία, πίστωση και άλλες ουσιώδεις υπηρεσίες δεν πρέπει να παρεμποδίζονται για εκείνους που δεν χρησιμοποιούν το Wallet. Ιδίως για τις ουσιώδεις υπηρεσίες, οι εναλλακτικές δυνατότητες ταυτοποίησης πρέπει να είναι εύκολα και άμεσα προσβάσιμες.

Αυτό ενισχύει μια βασική αρχή: Ότι η εναλλακτική δεν αρκεί να υπάρχει θεωρητικά. Πρέπει να μπορεί πράγματι να χρησιμοποιηθεί.

3. Η προαιρετικότητα δεν μπορεί να είναι μόνο μια λέξη

Ας φανταστούμε μια διαφορετική μορφή υποχρεωτικότητας.

Κανένας νόμος δεν επιβάλλει το Wallet. Όμως σταδιακά: καταργούνται σημεία φυσικής εξυπηρέτησης, οι εναλλακτικές διαδικασίες γίνονται δυσκολότερες, οι χρόνοι αναμονής αυξάνονται, απαιτούνται περισσότερα δικαιολογητικά, οι υπηρεσίες που παρέχονται χωρίς Wallet περιορίζονται. Και κάποια στιγμή ο πολίτης ακούει: «Δεν είστε υποχρεωμένος να χρησιμοποιήσετε το Wallet. Απλώς χωρίς αυτό δεν μπορούμε να σας εξυπηρετήσουμε με τον ίδιο τρόπο».

Τότε δημιουργείται το ερώτημα αν η προαιρετικότητα έχει απομείνει πραγματική ή έχει μετατραπεί σε απλή νομική διακήρυξη. Αυτό ακριβώς είναι το πεδίο στο οποίο η απαγόρευση της άμεσης και έμμεσης δυσμενούς μεταχείρισης αποκτά τη μεγαλύτερη σημασία της.

4. Ένας ευρωπαϊκός πυρήνας «δικαιώματος εκτός πορτοφολιού»

Μπορούμε, λοιπόν, να μιλήσουμε, με την αναγκαία νομική ακρίβεια, για έναν πρώτο πυρήνα αυτού που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε: «δικαίωμα εκτός πορτοφολιού» Ο όρος δεν υπάρχει αυτούσιος στον Κανονισμό. Το ουσιαστικό του περιεχόμενο, όμως, υπάρχει σε σημαντικό βαθμό. Ο πολίτης έχει δικαίωμα να μη χρησιμοποιεί το EUDI Wallet και η επιλογή του αυτή δεν επιτρέπεται να αποτελεί αιτία περιορισμού ή δυσμενούς μεταχείρισης.

Αυτό είναι σημαντικό και για έναν ακόμη λόγο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη αποδεχθεί μια αρχή που πρέπει να κρατήσουμε: Η ψηφιακή ευκολία για εκείνον που επιλέγει μια νέα τεχνολογία δεν μπορεί να μετατρέπεται σε εργαλείο αποκλεισμού εκείνου που δεν την επιλέγει.

Αυτό αποτελεί μια πολύτιμη αφετηρία για τη μεγάλη συζήτηση που έρχεται.

5. Το μεγάλο κενό: «εκτός Wallet» δεν σημαίνει ακόμη «εκτός δικτύου»

Εδώ όμως χρειάζεται μεγάλη προσοχή. Ο Κανονισμός δεν κατοχυρώνει ρητά ένα γενικό δικαίωμα μη ψηφιακής ζωής. Δεν ορίζει ότι πρέπει να υπάρχει πάντοτε φυσικό γκισέ. Δεν επιβάλλει ότι κάθε υπηρεσία πρέπει να παρέχεται και με έντυπη διαδικασία. Κυρίως, δεν ορίζει ότι η εναλλακτική προς το Wallet πρέπει υποχρεωτικά να είναι μη ψηφιακή.

Η διατύπωσή του αναφέρεται σε «άλλα υφιστάμενα μέσα ταυτοποίησης και αυθεντικοποίησης». Εδώ ακριβώς εντοπίζεται το κρίσιμο θεσμικό κενό. Διότι ένα κράτος θα μπορούσε να πει: «Δεν θέλετε EUDI Wallet; Χρησιμοποιήστε άλλο ηλεκτρονικό μέσο ταυτοποίησης». Τυπικά, το Wallet θα παραμένει προαιρετικό. Ο πολίτης όμως θα εξακολουθεί να είναι υποχρεωμένος να κινείται εντός ενός αποκλειστικά ψηφιακού οικοσυστήματος ταυτοποίησης.

Γι’  αυτό πρέπει να διακρίνουμε: άλλο το δικαίωμα εκτός πορτοφολιού και άλλο το δικαίωμα εκτός δικτύου. Το πρώτο έχει ήδη σημαντικό έρεισμα στο ευρωπαϊκό δίκαιο. Το δεύτερο όχι ακόμη με την ίδια σαφήνεια.

6. Τα τρία επίπεδα προστασίας

Με βάση τα παραπάνω μπορούμε να διακρίνουμε τρία διαφορετικά επίπεδα: Πρώτον: δικαίωμα να μη χρησιμοποιώ το EUDI Wallet. Αυτό κατοχυρώνεται ρητά. Δεύτερον: δικαίωμα να μη βρίσκομαι σε δυσμενέστερη θέση επειδή δεν το χρησιμοποιώ. Και αυτό κατοχυρώνεται ρητά. Τρίτον: δικαίωμα να μπορώ να εξυπηρετηθώ χωρίς υποχρεωτική ένταξη σε άλλο ψηφιακό σύστημα ταυτοποίησης. Αυτό δεν κατοχυρώνεται σήμερα με την ίδια σαφήνεια. Και ακριβώς το τρίτο επίπεδο πρέπει να αποτελέσει ένα από τα μεγάλα θεσμικά αιτήματα της επόμενης περιόδου.

7. Από το «δικαίωμα εκτός πορτοφολιού» στο πραγματικό δικαίωμα επιλογής

Η πραγματική ψηφιακή ελευθερία δεν εξασφαλίζεται εάν ο πολίτης έχει απλώς τη δυνατότητα να επιλέξει ανάμεσα σε δύο ή τρία διαφορετικά ψηφιακά συστήματα.

Χρειάζεται, τουλάχιστον για τις βασικές δημόσιες και κοινωνικές υπηρεσίες, να υπάρχει ουσιαστικά προσβάσιμη εναλλακτική διαδρομή. Όχι μια διαδρομή «τιμωρίας» για τον μη ψηφιακό πολίτη. Όχι μια υπηρεσία που υπάρχει θεωρητικά αλλά είναι πρακτικά απροσπέλαστη.

Για να έχει πραγματικό περιεχόμενο η προστασία του άρθρου 5α παρ. 15, η εναλλακτική πρόσβαση δεν μπορεί να είναι απλώς εικονική. Ιδίως στις ουσιώδεις υπηρεσίες πρέπει, όπως επισημαίνει και ο Ευρωπαίος Επόπτης Προστασίας Δεδομένων, να είναι εύκολα και άμεσα προσβάσιμη, χωρίς τέτοιες πρόσθετες επιβαρύνσεις ώστε η μη χρήση του Wallet να καθίσταται στην πράξη μειονεκτική.

Αυτό είναι το βήμα από την απλή προαιρετικότητα στην πραγματική ελευθερία επιλογής.

8. Και ο Προσωπικός Αριθμός;

Εδώ πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα ακριβείς.

Το άρθρο 5α παρ. 15 αφορά το EUDI Wallet. Δεν κατοχυρώνει από μόνο του δικαίωμα μη χρήσης του ελληνικού Προσωπικού Αριθμού. Το ζήτημα του ΠΑ πρέπει να εξεταστεί αυτοτελώς, με βάση το εθνικό και ενωσιακό δίκαιο, την προστασία των προσωπικών δεδομένων, τις αρχές της αναγκαιότητας, της αναλογικότητας και της ελαχιστοποίησης των δεδομένων.

Η ευρωπαϊκή ρύθμιση του Wallet θέτει, όμως, ένα ευρύτερο ερώτημα που δεν μπορούμε να παρακάμψουμε: Θα ήταν συμβατό με την αρχή της πραγματικής προαιρετικότητας του Wallet ένα εθνικό σύστημα το οποίο, ενώ αφήνει τυπικά προαιρετικό το ευρωπαϊκό πορτοφόλι, καθιστά στην πράξη αναπόφευκτη μια άλλη ενιαία ψηφιακή διαδρομή ταυτοποίησης;

Αυτό είναι διαφορετικό νομικό ζήτημα και θα χρειαστεί να απαντηθεί.

Για την Ελλάδα, μάλιστα, αποκτά ιδιαίτερη σημασία λόγω της παράλληλης ανάπτυξης του Gov.gr Wallet, του Προσωπικού Αριθμού και των νέων ηλεκτρονικών μέσων ταυτοποίησης.

Το ζητούμενο επομένως δεν είναι μόνο: «Θα είναι υποχρεωτικό το EUDI Wallet;» Αλλά και: «Θα μπορεί ο πολίτης που δεν το επιλέγει να εξακολουθεί να ασκεί τα δικαιώματά του χωρίς να εξαναγκάζεται να εισέλθει από άλλη πόρτα στο ίδιο αποκλειστικά ψηφιακό οικοσύστημα;»

9. Το πραγματικό διακύβευμα του 2026

Η μεγάλη συζήτηση, επομένως, δεν είναι αν η τεχνολογία είναι χρήσιμη. Για πολλούς πολίτες ασφαλώς θα είναι. Ούτε αν πρέπει να υπάρχει ψηφιακό πορτοφόλι.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι διαφορετικό: Μπορεί μια κοινωνία να ψηφιοποιηθεί χωρίς να καταστήσει υποχρεωτικά ψηφιακό τον άνθρωπο;

Εδώ βρίσκεται ίσως ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα ελευθερίας των επόμενων ετών. Γιατί υπάρχει τεράστια απόσταση ανάμεσα σε δύο κοινωνίες.

Στην πρώτη, η Πολιτεία λέει στον πολίτη: «Σου προσφέρω ένα νέο ψηφιακό εργαλείο. Αν σε εξυπηρετεί, χρησιμοποίησέ το».

Στη δεύτερη του λέει: «Δεν σε υποχρεώνω να το χρησιμοποιήσεις. Απλώς, χωρίς αυτό, η ζωή σου θα γίνεται όλο και δυσκολότερη».

Η πρώτη είναι ψηφιακή πρόοδος. Η δεύτερη κινδυνεύει να μετατραπεί σε ψηφιακό εξαναγκασμό.

Γι' αυτό το αίτημα της επόμενης ημέρας πρέπει να είναι σαφές: Ναι στις ψηφιακές δυνατότητες για όσους τις επιλέγουν. Αλλά με θεσμικά κατοχυρωμένη, πραγματικά προσβάσιμη εναλλακτική για εκείνον που δεν τις επιλέγει.

Και πρέπει να κάνουμε ακόμη ένα βήμα: να διεκδικήσουμε ώστε, τουλάχιστον για την πρόσβαση στις βασικές δημόσιες, κοινωνικές και οικονομικές λειτουργίες, αυτή η εναλλακτική να μην είναι απλώς ένα άλλο υποχρεωτικό ψηφιακό μέσο, αλλά να περιλαμβάνει πραγματική δυνατότητα φυσικής ή υποβοηθούμενης εξυπηρέτησης.

Διότι η ελευθερία στον ψηφιακό πολιτισμό δεν θα κριθεί τελικά από το πόσες δυνατότητες θα έχει εκείνος που επιλέγει να μπει στο σύστημα. Θα κριθεί από το αν εξακολουθεί να έχει ουσιαστικά τα ίδια δικαιώματα εκείνος που επιλέγει να μείνει έξω.